Glamorgan Record Office website
 Caerdydd: hanes adeiladu prifddinas
HAFAN
AM Y PROSIECT
CHWILIO AM GYNLLUN
ADNODDAU PLANT
DOLEN

Pam?

Ble?

Pwy?

Addoliad

Addysg

Hamdden

Pam tyfodd Caerdydd?

Roedd Caerdydd yn dref ffyniannus ym Mhrydain Oes Fictoria. Dengys y cyfrifiad cyntaf a gynhaliwyd ym 1801 fod 1, 870 o bobl yn byw yng Nghaerdydd. Nid oedd y nifer hwn wedi newid fawr ddim ers y 17eg ganrif a’r 18ed ganrif. Mae map a luniwyd gan John Speed ym 1610, yn rhoi syniad o faint a siâp y dref.

 

Caerdydd, gan John Speed, 1610

Map o Gaerdydd, gan John Speed, 1610

[DCH/22]


Mae map gan John Wood ym 1830 yn dangos y dref yn mynd yn fwyfwy poblog.

Map o Gaerdydd, gan John Wood, 1830.

Dechwelyd i'r top

Erbyn 1841 roedd y boblogaeth wedi cynyddu bum gwaith cymaint.

Yn ystod y cyfnod hwn newidiodd Caerdydd o fod yn ardal wledig ac amaethyddol yn ei hanfod i fod yn ganolfan ddiwydiannol. Ail Ardalydd Bute oedd y person mwyaf cyfrifol am y newidiadau enfawr.

Doc y Gorllewin, 1839.

Doc y Gorllewin, 1839.

[Q/D/P/50]

Doc Dwyrain Bute, 1855

Doc Dwyrain Bute, 1855

[Q/D/P/61]

Yn ystod y 19eg ganrif roedd gofyn cynyddol am haearn, ac wedyn glo. Daethant o gymoedd Morgannwg lle roedd Bute yn berchen ar faint helaeth o dir. Penderfynodd adeiladu dociau yng Nghaerdydd i hwyluso allforio’r mwynau o’r cymoedd i weddill y byd. Agorodd Camlas Longau Bute (Doc y Gorllewin yn ddiweddarach) ym 1839.

Adeiladwyd Rheilffordd Dyffryn Taf o Gaerdydd i Ferthyr. Cafodd ei gorffen ym 1841. Ar y cyd â Chamlas Longau Bute, golygai bod llwybrau da iawn rhwng y llefydd lle gloddiwyd haearn a glo, a Chaerdydd. Agorodd Doc Dwyrain Bute ym 1855.

Dechwelyd i'r top

Mae ystadegau’r cyfrifiad yn dangos y rhesymau dros y newidiadau enfawr yng Nghaerdydd ym marn y werin ar y pryd.

Ystadegau’r cyfrifiad.
  • 1831. Roedd pobl yn byw yn Ne Cymru yn cael amser caled iawn. Ffermwyr tlawd oeddynt, heb lawer o obaith o newid y ffordd roedden nhw’n byw oni bai eu bod yn symud i Gaerdydd i gael gwaith
  • 1841. Roedd gwella’r porthladd, y gamlas longau a’r rheilffordd yn golygu bod llawer mwy o gyfleoedd i gael gwaith
  • 1851. Agorodd pyllau glo yng Nghwm Aberdâr a oedd yn golygu bod y porthladd yn mynd yn fwy pwysig fel canolfan fasnachu ar gyfer glo.

 

Caerdydd, 1851.

Map o Gaerdydd a luniwyd ym 1851.

[DCH/23]

Dechwelyd i'r top

Y dociau ym 1870. Cliciwch i ehangu.

Y dociau ym 1870.

[AO 43:15 a 47:3 2il argraffiad]

Parhaodd Caerdydd i dyfu fel canolfan allforio a busnes, ac ehangodd y dociau unwaith eto pan agorodd Basn y Rhath ym 1874.

Ehangwyd hyn ymhellach wrth agor Doc y Rhath ym 1887 ac erbyn 1889 arweiniodd y dagfa yng Nghaerdydd at ddatblygu’r dociau yn y Barri.

Doc y Frenhines Alexandra oedd y doc olaf i gael ei adeiladu yng Nghaerdydd, wedi’i orffen ym 1907.

Dechwelyd i'r top

Cytundeb Criw.
Daeth morwyr o bob cwr.... Cliciwch i ehangu.

Yn sgil pwysigrwydd Caerdydd fel canolfan fasnachol ar gyfer glo, daeth galw mawr am weithwyr. Tyrrodd morwyr, docwyr a gweithwyr rheilffordd i’r ddinas o bob cwr o Ynysoedd Prydain, Ewrop a thu hwnt.

[DPROCAC/63393, 1876]

Dechwelyd i'r top

Roedd canolfan fasnachol Caerdydd hefyd wedi ei lleoli yn y dociau. Ym 1886 agorodd y Gyfnewidfa Glo. Cynlluniwyd yr adeilad gan Seward & Jones. Am y tro cyntaf, roedd gan wŷr busnes, oedd yn delio mewn glo, fan cyfarfod canolog. Trafodwyd y cytundeb cyntaf werth miliwn o bunnoedd yno ym 1907, diwrnod pwysig iawn yn hanes busnes.

Cyfnewidfa Lo a Morio Caerdydd.

Cyfnewidfa Lo a Morio Caerdydd

[BC/S1/4096.2]

 

Traws doriad Cyfnewidfa Lo a Morio Caerdydd.

Cyfnewidfa Lo a Morio Caerdydd.

[BC/S1/4096.2]

Dechwelyd i'r top

Cliciwch i weld y fwydlen ar agor.

Adnewyddwyd y Gyfnewidfa ym 1912, a chynhaliwyd gwledd i ddathlu’r digwyddiad.

[DCOMC/EX/3]

 

 

 

 

Tocyn mynediad i seremoni agoriadol y Gyfnewidfa newydd.

[DCOMC/EX/1]

Tocyn mynediad i seremoni agoriadol y Gyfnewidfa newydd.

Dechwelyd i'r top

Erbyn 1913 allforiwyd 13.7 miliwn tunnell o nwyddau o’r ddinas, gyda glo’n cyfrif am 10.5 miliwn tunnell ohono.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf cynhyrchwyd glo Prydain gan fwyaf ar gyfer y Llynges. Dim ond ychydig fach oedd ar ôl i’w werthu. Serch hynny roedd cynnydd cyfatebol yn y galw am aelodau criw a arweiniodd at derfysgoedd pan gafodd cannoedd o filwyr eu rhyddhau o’r lluoedd ar ddiwedd y rhyfel.

Yn dilyn y rhyfel roedd gofyn mawr am lo ac roedd y pris o £6 y dunnell yn bum gwaith y pris ym 1914.

Ym 1922 cymerodd y Great Western Railway drosodd a rhedeg y dociau. Gyda hyn daeth cysylltiad y teulu Bute â’r dociau i ben, gysylltiad a barhaodd am bron 85 mlynedd.

Y Cynewidfa, 2003 Cafwyd dirywiad graddol nes i’r Ail Ryfel Byd ddod ag adfywiad byrhoedlog. Roedd y dociau ar ochr orllewinol fwy diogel Prydain yn hollbwysig er mwyn mewnforio deunyddiau strategol o America. Ar ôl y rhyfel gostyngodd pwysigrwydd Caerdydd fel canolfan allforio glo unwaith eto. Caeodd y Gyfnewidfa Glo ym 1958 ac allforiwyd y glo olaf o’r ddinas ym 1964.

Dechwelyd i'r top

link to the Heritage Lottery Fund webpages