Addoliad

	Caerdydd: hanes adeiladu prifddinas
	HAFAN	AM Y PROSIECT	CHWILIO AM GYNLLUN	ADNODDAU PLANT	DOLEN

Addoliad

Mae Caerdydd o hyd yn dref lle ceir pobl â chefndiroedd a chrefyddau gwahanol. Denodd twf cyflym y dref yn ystod y 19eg ganrif weithwyr o Brydain ac o gwmpas y byd.
Daeth llawer i aros ac ym 1911 cafwyd y boblogaeth ddynion tramor fwyaf yng Nghaerdydd, ar ôl Llundain. Arhosodd llawer mwy o ymwelwyr am gyfnod byr yn unig, yn enwedig y morwyr ar longau tramor yn galw yn y dociau.

Gwyddelod

Golygai’r newynau yn y 1840au fod llawer o bobl yn gadael y wlad. Yn ystod yr amser hwn roedd y dociau yng Nghaerdydd yn cael eu hadeiladu a chafodd pobl waith fel llafurwyr a docwyr. Daeth yr ymfudwyr Gwyddelig o dde a gorllewin y wlad gan fwyaf, lle roedd y ffydd Gatholig yn gryf iawn. Erbyn 1880 roedd 6 phlwyf Catholig yng Nghaerdydd ac ar ôl i'r 3ydd Ardalydd Bute droi i’r Eglwys Gatholig, canwyd yr offeren yn rheolaidd yn y castell.

Iddewon

Agorodd y synagog gyntaf yng Nghaerdydd yn East Terrace, Bute Street ym 1859. Gwasanaethodd boblogaeth Iddewig fechan ond sefydlog. Yn 1841, roedd Ardalydd Bute wedi rhoi tir yn Highfield ar gyfer y fynwent Iddewig. Bute Street oedd canolbwynt ar gyfer sawl busnes Iddewig, yn ymwneud â gwaith megis cadw siopau a siopau gwystlo.

Wrth i’r boblogaeth gynyddu’n gyson ailddatblygwyd y synagog yn East Terrace ac agorodd o’r newydd ym 1888. Y flwyddyn wedyn ffurfiwyd Synagog Newydd Caerdydd yn Edwards Place. Yn cael ei hadnabod fel ‘Furriners Shul’ neu Synagog y Tramorwyr, mae’n ymddangos mai dyma oedd y ffocws ar gyfer yr ymfudwyr tlotach, mwy diweddar, yn wahanol i’r ‘Englishe Shul’ neu’r Synagog Seisnig yn East Terrace. Serch hynny, roedd angen o hyd am anheddau mwy o faint a rhoddodd Ardalydd Bute safle yn Cathedral Road. Agorodd y synagog hon yn 1897 yn dilyn gwasanaeth cau a gynhaliwyd yn East Terrace.

Llwyddodd y Synagog Newydd gael safle oddi wrth Bute hefyd ac ym 1900 agorodd y synagog yn Clare Road.

Dechwelyd i'r top

Synagog ac Ysgoldy, Heol Clare , Grangetown, 1898.

[BC/S1/13310]

Dechwelyd i'r top

Cyfunodd y ddwy gymuned yn fuan, a ffurfiwyd Synagog Unedig Caerdydd. Gyda thwf cynyddol y ddinas a symudiad y boblogaeth Iddewig oddi wrth ganol Caerdydd cododd angen am synagogau yn nes at yr ardaloedd preswyl.

Sefydlwyd y synagog ddiwygiedig gyntaf ym 1947. Yn y dechrau defnyddiodd Deml Heddwch Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig ym Mharc Cathays tan 1953 pan agorwyd synagog yn yr Hen Eglwys Fethodist Cyntefig ym Moria Place.

Norwyaid

Ymsefydlodd grŵp helaeth o Norwyaid, Swediaid a Daniaid yng Nghaerdydd. Dyma pam sefydlodd y Gweinidog Lars Oftedal y Genhadaeth Norwyaidd i Forwyr ym 1866.

Golygai’r cynnydd mewn llongau Sgandinafaidd ac yn enwedig Norwyaidd ar Fôr Hafren fod angen yr eglwys a’r genhadaeth ar lawer mwy o forwyr.

Ym 1920 cynigiwyd Eglwys ac Institiwt newydd ar Clarence Road a lluniwyd cynlluniau. Ynghyd â’r cynlluniau daeth llythyr. Mae’n gosod y rhesymau dros adeiladu llety ar gyfer y niferoedd mawr o ymwelwyr Norwyaidd. Er i’r cynlluniau dderbyn cymeradwyaeth, mae’n ymddangos na chafodd dim ei adeiladu.

[BC/S1/20624]

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cynyddodd y gymuned Norwyaidd, ac aeth mwy o Norwyaid trwy’r porthladd fel morwyr a ffoaduriaid. Gweithiodd yr eglwys a’r staff yn galed ar y cyd â changen leol undeb morwyr Norwy i ddarparu ar gyfer ei phobl. Chwaraeodd Llynges Fasnach Norwy rôl sylweddol yn ymdrech ryfel y Cynghreiriaid. Aeth egwyl ar y lan yn anniogel oherwydd y bomio trwm yng Nghaerdydd a chafodd Cartref Morwyr Sgandinafia yn Bute Road ei fwrw a’i ddinistrio. Caeodd yr eglwys ym 1959.

Roedd Eglwys y Morwyr (Sjømannskireken) wedi cael ei wneud o flaen llaw yn Norwy. Yna cafodd ei chludo i Gaerdydd. Roedd yn nodweddiadol o arddull Norwy ond wedi’i gwneud o ddarnau haearn rhychiog gan fod awdurdodau’r porthladd yn mynnu iddi gael ei datgymalu’n rhwydd. Ym 1987 cafodd yr eglwys ei datgymalu a’i chodi eto mewn lleoliad newydd yn edrych dros Bae Caerdydd. Cafodd ei hagor yn swyddogol fel canolfan ddiwylliannol..

Islamiaid

Cynyddodd masnach rhwng Prydain ac Asia ar ôl agor Camlas Sŵes ym 1869. Gwnaeth morwyr o borthladdoedd yn Somalia a’r Yemen ymweliadau rheolaidd â Chaerdydd, ac ymsefydlodd llawer yno. Serch hynny ni adeiladwyd mosg yn y ddinas tan ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Ym 1939 lluniwyd sawl cynllun ar gyfer mosgiau yn Peel Street gan y pensaer O V Webb. Er iddynt dderbyn cymeradwyaeth, ni chodwyd yr un ohonynt.

Dechwelyd i'r top

Cynllun llawr gyntaf.

Cynllun ar gyfer Mosg Stryd Peel, Butetown, 1938.
Er i’r cynllun gael ei gyflwyno a’i gymeradwyo, ni chodwyd yr adeilad.

[BC/S1/33198]

Ym 1939 cyflwynodd y pensaer TE Smith gynlluniau am droi tri thŷ yn Peel Street yn fosg dros dro, cynllun a dderbyniodd gymeradwyaeth unwaith eto a’i godi yn y diwedd. Cafodd ei fomio yn ystod y rhyfel ac ym 1947 cymeradwywyd cynlluniau newydd a luniwyd gan Webb a chodwyd mosg.

Adeiladwyd y Mosg yn ôl cynllun symlach yn dilyn yr Ail Ryfel Byd.